Сын есім. Асханада. Мейрамханада. Ситуация арқылы оқыту.

Сабақтың тақырыбы: Сын есім. Асханада. Мейрамханада. Ситуация арқылы оқыту.

Сабақтың мақсаты: Сын есім. Сын есімнің мағынасына қарай түрлері. Сын есімнің сөз жасамын,қосымша түрлерімен олардың орын тәртібі, сөз таптары туралы білімдерін жүйелеу, түбір мен қосымшаны қолдану жолдары  және міндеттерімен таныстыру.

Сабақтың міндеттері:

Білімділік:

 

Сын есім. Сын есімнің мағынасына қарай түрлері. Сын есімнің сөз жасамын,қосымша түрлерімен олардың орын тәртібі, сөз таптары туралы білімдерін жүйелеу, түбір мен қосымшаны қолдану жолдары  және міндеттерімен таныстыру.
Дамытушылық: Мектепте алған білімдерін жүйелеу. Аудару, мазмұндау дағдыларын жетілдіру. Толық сөйлеммен жауап беруді дағдыландыра отырып тіл дамыту. Сөздік қорын молайту, ізденушілік белсенділіктерін арттыру.
Тәрбиелік: Сөздерді құрастыра отырып, қазақ тіліне қызығушылықтарын, оны оқып түсінуге ынталарын ояту. Мәтіннің мағынасын түсіну  арқылы оқушыларды қазақстандық патриотизмге, туған жерді сүйюге тәрбиелеу.

Пәнаралық байланыс: Әдебиет, Орыс тілі, Саясаттану, өндіріс сабағы

Көрнекілік құрал: кестелер

Сабақтың түрі: Аралас

  Сабақтың барысы Дидактикалық мақсат Қолданылған әдістер
І Ұйымдастыру кезеңі

1.      Оқушыларды түгендеу

2.      Сабаққа дайындықты тексеру

3.      Тақырып және сабақтың мақсаттарымен таныстыру

Оқушыларды сабаққа бейімдеу, құралдарын тексеру, тіл дамыту Сөз,

Мақсаттық бағыттау

ІІ Өткен тақырыпттарды бекіту.

Жіктік жалғаулары    (Личные окончания)

Жіктік жалғауы – қимыл иесінің кім екенін білдіру үшін қолданылатын қосымша. Ол басқа қосымшалар сияқты сөз бен сөзді байланыстырып, қарым-қатынасқа келтіріп тұрады. Жіктік жалғауы жалғанған сөз үнемі баяндауыш қызметінде жұмсалып, бастауышпен жақтық, шақтық жағынан қиыса байланысады. Сөздерге жіктік жалғауы жалғануын сөздің жіктелуі дейміз.

Егер сөздің соңғы дыбысы дауыстыға және үнді л, р, й, у дыбыстарына аяқталса, онда -мын, -мін (жекеше), -мыз, -міз (көпше) жалғаулары жалғанады.

Мысалы: Мен бала-мын, жақсы-мын, кіші-мін, тұр-мын, ұл-мын, жау-мын.

Егер сөздің соңғы дыбысы б, в, г, д дыбыстарынан басқа ұяң дыбыстарға аяқталса, онда -бын, -бін (жекеше), -быз, -біз (көпше) жалғанады.

Мысалы: Мен қыз-бын, жалғыз-бын, біз қыз-быз, жалғыз-быз.

Егер сөздің соңғы дыбысы қатаң дауыссыздарға және б, в, г, д ұяң дыбыстарына бітсе, онда -пын, -пін (жекеше), -пыз, -піз (көпше) жалғанады.

Мысалы: Мен студент-пін, биолог-пын, біз студент-піз, биолог-пыз.

Көптік мағынаны білдіру үшін -сың, -сің және -сыз, -сіз жіктік жалғауларынан кейін көптік жалғаулары жалғанады.

Мысалы.: Сендер мұғалім-сің-дер.

1.                 Сөздің соңғы дыбысы жекеше ІІ жақта қандай дыбысқа аяқталса да, -сың, -сің, -сыз, -сіз, -сыңдар, -сіңдер жалғаулары жалғанады. М.: мұғалім-сіз, оқытушы-сыз, биші-сіз, құрылысшы-сың, суретші-сің, оқушы-сыңдар, биші-сіңдер. ІІІ жақта жіктік жалғауы болмайды. М.: Ол отыр, ол студент, олар оқушы.

Білімдерін бекіту, жүйелеу Өзара сұрақ-жауап, мазмұндау
ІІІ Негізгі бөлім.  Жаңа тақырып:

Сын есім  (Имя прилагательное)

Сын есім дегеніміз – заттың сын-сипатын, сапасын, түр-түсін, мөлшерін, көлемін білдіретін сөз табы.

Имя прилагательное – это часть речи, которое обозначает признаки, качества, свойства, цвет, объем, форму предмета.

Сын есім қандай? (какой?), қай? (который?) деген сұрақтарға жауап береді.

Сын есім мағынасына қарай (по значению) 2-ге бөлінеді:

Қатыстық сын есімдер (относительные прилагательные).

Сапалық сын есімдер (качественные прилагательные).

Қатыстық сын есімдер – бір зат пен екінші заттың қатысын, байланысын білдіреді.

Қатыстық сын есім выражает признаки, приписываемые предметам, отношение одного предмета к другому по принадлежности, местонахождению, времени и т.д.

Мысалы: шөпті жер – шөп мол шығатын жер, түнгі жел – түнде соғып тұратын жел, қысқы сессия – қысқы уақытта өткізілетін сессия, жазғы демалыс – жазда болатын демалыс күні, таулы алқап – тауы көп жер, тұзды тамақ – тұзы көп салынған тамақ, ақшалы адам – ақшасы көп адам, түскі ас – түс кезінде ішілетін ас, қысқы аяз – қыс мезгілінде болатын аязды күндер т.б.

Қатыстық  сын есімдер сөздің түбіріне төмендегі жұрнақтардың жалғануы арқылы жасалады:

1. -лы, -лі, -ды, -ді, -ты, ті –  бір заттың  екінші затқа қатысын көрсетеді (указывает на отношение одного предмета к другому). М.: Көп бала+лы үй.

2. -дай, -дей, -тай, -тей – бір заттың екінші затқа қатысты сапасын көрсетеді (указывает на качество предмета относительно другого предмета). М.: Тау+дай, әке+дей, бала+дай;

3.  -лық, -лік, -дық, -дік, -тық, -тік – қоғамға, саясатқа, өнерге қатысын көрсетеді (указывает на отношение к обшеству, к искусству, к политике). Мысалы:  Қала+лық, азамат+тық, әлеумет+тік;

4. -сыз, -сіз –  болымсыз сын есімдер (отрицательные прилагательные).  М: кітап+сыз, үй+сіз, ағаш+сыз.

5. -қы, -кі, -ғы, -гі – мезгіл, уақыт және кеңістікке қатысты сын есімдер (отношения времени и пространства).  М.: жоғар+ғы қабат, кеш+кі уақыт;

 

Білім алу, сөздік қорын молайту

Мектепте өткен білімдерін бекіту, қайталау, жүйелеу

Сөз,

дәптермен жұмыс

 

Дәптермен жұмыс

V Жаңа тақырыпты бекіту

1.      Сөздікпен жұмыс

2.      Мәтінмен жұмыс

a.       Шолып оқып шығу

b.      Қиын сөздерді теріп жазу, аудармасын сөздік бойынша табу

c.       Мағынасы (аудару)

Тапсырма:

d.      Сын есім сөздерді  теріп жаз

  1. тапсырма. Берілген қатыстық сын есімдерді мағынасына қарай орналастырып, сәйкестендіріңіздер.
1. көшпелі

2. халық

3. ұлттық

4. таңғы

5. әйгілі

6. пайдалы

7. қоректі

 

а) ас

ә) мұрасы

б) бешбармақ

в) дәрумендер

г) ас

ғ) халық

д) тағамдары

 

Ү л г і: Шешендік өнер.

1……………………………………

2……………………………………3……………………………………4……………………………………5……………………………………6……………………………………7……………………………………

  1. тапсырма. Төмендегі сөз және сөз тіркестерінен қатыстық сын есімдерді тауып, олардың жасалу жолдарын түсіндіріңіздер.
1. арыстандай айбатты

зарлы өкініш

ардақты азамат

өнегелі ақын

ұлттық сезім

көркемөнер фильм

ымырасыз күрес

тәуелсіз Қазақстан

иманжүзді адам

өнерлі тұлға

2. көрнекті қайраткер

белгілі батыр

көреген саясаткер

арғымақ ат

қауіпсіздік

коммунистік партия

әншілік өнер

қазақтың ұлы ханы

ағартушылық сала

ақ ниеттілік

3. айтулы батыр

қабілетті бала

амалсыз жағдай

құнды еңбек

батырлық жол

қазақ хандары

бас сардар

дуалы ауыз

батырдың ұрпақтары

жаугершілік заман

  1. тапсырма. Қатыстық сын есімдермен сөйлемдер құрастырыңыздар.

3 тапсырманың сөзтіркестері

Сауаттылықтарын жетілдіру

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Сөзжасам дағдыларын жетілдіру

Сөздік қорын молайту

 

тақтамен жұмыс.                                                                  

 

ізденімдік  жұмыс.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қорытынды

 

Білімдерін бекіту, жүйелеу Сабақта не білім алдық?

Не істедік?

VІІ Үйге тапсырма:

Деңгей:

1.      Сын есім Ереже

2.      Берілген сын есімдермен сөйлем құрастыру

Оқытушы: Бейсебаева Г.Е.
 

 

 

 

1 сабақ

   

Сабақтың тақырыбы: Сын есім. Асханада. Мейрамханада. Ситуация арқылы оқыту.

Сын есім  (Имя прилагательное)

Сын есім дегеніміз – заттың сын-сипатын, сапасын, түр-түсін, мөлшерін, көлемін білдіретін сөз табы.

Имя прилагательное – это часть речи, которое обозначает признаки, качества, свойства, цвет, объем, форму предмета.

Сын есім қандай? (какой?), қай? (который?) деген сұрақтарға жауап береді.

Сын есім мағынасына қарай (по значению) 2-ге бөлінеді:

Қатыстық сын есімдер (относительные прилагательные).

Сапалық сын есімдер (качественные прилагательные).

Қатыстық сын есімдер – бір зат пен екінші заттың қатысын, байланысын білдіреді.

Қатыстық сын есім выражает признаки, приписываемые предметам, отношение одного предмета к другому по принадлежности, местонахождению, времени и т.д.

Мысалы: шөпті жер – шөп мол шығатын жер, түнгі жел – түнде соғып тұратын жел, қысқы сессия – қысқы уақытта өткізілетін сессия, жазғы демалыс – жазда болатын демалыс күні, таулы алқап – тауы көп жер, тұзды тамақ – тұзы көп салынған тамақ, ақшалы адам – ақшасы көп адам, түскі ас – түс кезінде ішілетін ас, қысқы аяз – қыс мезгілінде болатын аязды күндер т.б.

Қатыстық  сын есімдер сөздің түбіріне төмендегі жұрнақтардың жалғануы арқылы жасалады:

  1. -лы, -лі, -ды, -ді, -ты, ті – бір заттың екінші затқа қатысын көрсетеді (указывает на отношение одного предмета к другому). М.: Көп бала+лы үй.
  2. -дай, -дей, -тай, -тей – бір заттың екінші затқа қатысты сапасын көрсетеді (указывает на качество предмета относительно другого предмета). М.: Тау+дай, әке+дей, бала+дай;
  3. -лық, -лік, -дық, -дік, -тық, -тік – қоғамға, саясатқа, өнерге қатысын көрсетеді (указывает на отношение к обшеству, к искусству, к политике). Мысалы: Қала+лық, азамат+тық, әлеумет+тік;
  4. -сыз, -сіз – болымсыз сын есімдер (отрицательные прилагательные). М: кітап+сыз, үй+сіз, ағаш+сыз.
  5. -қы, -кі, -ғы, -гі – мезгіл, уақыт және кеңістікке қатысты сын есімдер (отношения времени и пространства). М.: жоғар+ғы қабат, кеш+кі уақыт;

 

Жаңа тақырыпты бекіту

Біздің жұмысымыздың қасында екі қабатты үлкен асхана бар. Мұнда салқын тағамдар, ыстық тағамдар, сүт тағамдары, тәтті тағамдар және түрлі сусындар сатады.

      Мен түсте асханадан тамақтанамын. Дастарқан мәзіріне қарап, біріншіге сорпа, кеспе немесе борщ, екіншіге картоп пен ет, палау немесе манты, үшіншіге компот, шырын немесе шай аламын. Салқын тағамдардан капуста немесе сәбіз салатын жеймін. Кешкі асымды кейде үйден, кейде асханадан ішемін. Екіншіге палау немесе картоп алуды ұнатамын. Үшіншіге шай, самса немесе бауырсақ аламын.

 

  1. Мәтінмен жұмыс
    1. Шолып оқып шығу
    2. Қиын сөздерді теріп жазу, аудармасын сөздік бойынша табу
    3. Мағынасы (аудару)
    4. тапсырма. Сын есім сөздерді теріп жаз

 

3 тапсырма. Берілген қатыстық сын есімдерді мағынасына қарай орналастырып, сәйкестендіріңіздер.

1. көшпелі

2. халық

3. ұлттық

4. таңғы

5. әйгілі

6. пайдалы

7. қоректі

 

а) ас

ә) мұрасы

б) бешбармақ

в) дәрумендер

г) ас

ғ) халық

д) тағамдары

 

Ү л г і: Шешендік өнер.

1……………………………………

2……………………………………

3……………………………………

4……………………………………

5……………………………………

6……………………………………

7……………………………………

 

 

 

4.тапсырма.  Берілген сөздерді қолданып екіауыз әңіме құрастыру

Сөздік – Словарь

 

  1. мейрам торжество, праздник, радость; мейрамхана ресторан.
  2. қала-у хотеть, желать, выбирать;  сен не қала-й-сың?  ты что хочешь (выбрать)?;    мен салат-ты

қала-р   е-ді-м   я бы хотела салат.

  1. қазы казы  (колбаса  из  брюшной  и  реберной части конской туши).
  2. қияр огурец,  огуречный;  қияр-дан  жасал-ған из огурцов сделанный.
  3. жаса-у делать;  жаса-л-у  делаться;  жаса-л-ған сделанный; қол-дан жаса-л-ған ручной работы

(досл. из рук сделанный).

  1. қуырдақ куырдак (жареные в масле внутренности: печень, почки, сердце, легкое).
  2. әкел-у приносить,      привозить,      доставлять; әкел   принеси;   әкел-ші   принеси,   пожалуйста;

әкел-іңіз   принесите;   әкел-іңіз-ші   принесите, пожалуйста.

  1. жара-у годиться,    быть    годным,    подходить; жара-й-ды  годится, хорошо, ладно.
  2. бал мед; мұз лед; бал-мұз-дақ мороженое.
  3. қос-у добавлять;  қос-ыл-у  добавляться;      қосылған добавленный; балмұздақ-тың шоколад

қос-ыл-ған-ы-н шоколадное мороженое (досл.

мороженого шоколад добавление).

  1. жаңғақ орех, грецкий орех, ореховый.
  2. тіле-у хотеть, желать, просить; сен не тіле-й-сің?

ты чего хочешь? (ты чего просишь?).

  1. де-у хотеть, думать, собираться; мен бәрі жақсы

бол-са   де-й-мін   я хочу, чтобы все было хорошо.

  1. сол это, этот, эта, то, тот, та.
  2. үшін для, послелог; сол үшін поэтому (досл. этого

для).

  1. кет-у уходить,  уезжать;  мен(ің)  кет-у-ім  керек

мне надо уехать (досл. мой уход нужен).

  1. егер если, союз; егер  қала-са-ң  если хочешь.
  2. тыныш тихий,     тихо;     тыныш-тық     тишина,

спокойствие;  мен  тыныш-тық-ты  тіле-й-мін  я

спокойствия хочу.

  1. жан душа;  жан-ым  душа моя, милая моя.
  2. кінә вина;   кінә-лі   виновный;   мен   кінәлі-мін

(мен  кінә-лі  бол-а-мын)   я виноват.

  1. бол-у хотеть,   намереваться,   с   предшествующей

формой  на  -мақ/-мек,  -бақ/-бек,  -пақ/-пек;  мен

қал-мақ      бол-ды-м      я  остаться  решил  (хочу,

захотел).