Кейінді ықпал

Қазақ тілі Уақыты: Кабинет: Мұғалім:
Сабақтың атауы Кейінді ықпал
Сілтеме Қазақ тілі оқулығының әдістемесі
Сабақтың жабдығы Тақта,суреттер,кеспе қағаздар
Жалпы мақсаттар

Оқыту  нәтижесі

Кейінді ықпал – қатар келген екі дыбыстың соңғысының өзінен бурынғы дыбысқа әсер етуі туралы түсінік  Ой белсенділігін, қазақ тіліне деген сауаттылығын қалыптастыру.
Топқа бөлу Сыныпты жыл мезгілдеріне қарай төрт топқа бөлу. Күз айында туылғандар 1 — топ, қыс айында дүниеге келгендер 2 — топ, көктем айындағылар 3 — топ, жаз айындағылар 4 — топ болып бөлінеді.
Ынтымақтастық атмосферасы Күн күлімдеп нұр төкті, бізге жолдап…

Балалар: Сәлем!

Жақсы сөздер нұр септі, бізге жолдап…

Балалар: Сәлем!

Еске сақтап кеңесті, достарға сыйла…

Балалар: Сәлем!

Кел,қосылып айтайық бір-бірімізге…

Балалар: Сәлем!

Қызығушылықты ояту

 

Кейінді ыкпал

Кейінді ықпал – қатар келген екі дыбыстың соңғысының өзінен бурынғы дыбысқа әсер етуі.

 

а) Кейінді ықпалдың кездесетін орындары:

 

1.       Түбір мен қосымша арасында, бас + шы башшы;

2.       Күрделі сөздерде:

 

а) біріккен сөз: Есенгелді (Есемгелді)
ә) тіркескен сөз: он бес (ом бес)

б) кос сөз: астан-кестен (астаң-кестең)

1.       Екі сөз арасында: ақ лақ (ағ лақ)

 

ә) Кейінді ықпалдың жазылуда ескерілетін орындары:

 

1) (қ, к, п + дауысты = ғ, г, б )

Сөз қатаң қ, к, п дауыссыз дыбыстарының біріне аяқталып, оған дауысты дыбыстан бастапатын қосымша жалғансақ, к, п дыбыстары өзгеріп, уяң ғ, г, б дыбыстарына айналады.

аяқ + ы — аяғы

күрек + і = күрегі

доп + ы = добы

жақ (жаға бастады)

төк (төге бастады)

сеп (себе бастады)

 

2) (п + -ып, -іп =уып, уіп)

Етістіктің түбірі п дыбысына аякталып, оған көсемшенің -ып, -іп жұрнағы жалғанса, п дыбысты өзгеріп, үнді удыбысына айналады.

шап + ып = шауып

кеп + іп = кеүіп

сеп +іп = сеуіп

жап+ып=жауып

 

Мағынаны тану

 

Кейінді ықпал (регресивті)-прогрессивті ықпалға

қарама-қарсы, кейінгі дыбыстың алдыңғы дыбысты тәуелді етуі, игеруі.

Тарақ   +    ы     –     тарағы.                         қ – ы =  ғы.

Күрек  +  і –    күрегі.                                    К – і =  гі.

Жан + бады – жамбады.                               Н – б = мб

Сөз — жоқ –  сөж жоқ.                                    З – ж = жж.

КЕЙІНДІ ЫҚПАЛ Сөз ішінде немесе сөздер аралығында кейінгі дыбыстың өзінен бұрынғы дыбысқа әсер етіп өзгертуін кейінді ықпал дейміз. Сөздің соңғы дыбысы қатаң п, қ, к болып, жалғанатын қосымша дауыстыдан басталса, олар ұяң сыңарларына (п-б, к-г, қ-ғ болып) айналады, кейде п дыбысы у-ға айналады. Мысалы:- күрек — күрегі, доп — добы, тарақ — тарағы, тап — таба, тауып — (тапып емес). Кейінді ықпалдың жазуда ескерілмейтін түрі де бар: а) Сөздің соңғы дыбысы н болса, жалғанатын қосымшалар қ, ғ, г, б, п дыбыстарынан басталғанда, н өзгеріп ң не м болып айтылады, бірақ жазғанда түбірі сақталады. Осылайша дауыссыздардың үндесуі біріккен сөздер мен сөз тіркестерінің арасыңца да болады. Мысалы: айтылуы: жазылуы: Жампейіс Жанпейіс Ермағамбет Ермағанбет

Оқулықтағы жаттығуларды,топтарда орындау.

Сергіту сәті Орнымыздан тұрайық,
Алақанды созайық.
Оңға қарай иіліп,
Солға қарай иіліп,
Бір отырып, бір тұрып,
Сәл тынығып алайық.
 

Оқушылар денелерін жатықтырады

Ой толғаныс 1.Дыбыс  үндестігінің  неше  түрі  бар?

А.1;       В.2;       С.3;     Д.4;      Е.5;

2.Д. ү. Қазақ  тілінің  қай  саласы  қарастырады?

А.лексика.                               Д.синтаксис

В.фонетика                             Е. стилистика

С.морфология

3.Сөз  аралығындағы  ілгерінді  ықпалды  тап.

А. арыстанда  бар.                   Д.қырық жігіттің

В. күші  бар                              Е.  жігіттің жүрегі

С.жігіттің  күші                                                                                                                         4.Кейінді ықпалды көрсет.

А.Көрікбай                              Д.Ашса.

В.Көк гүл                                 Е.Ала көз

Е.Жан пейіс.

5.Дыбыс үндестіне тән термин:

А алдыңғы ықпал

В Артқы ықпал

С жанындағы ықпал

Д ілгерінді ықпал

Е шеткі ықпал

6. Кейінді ықпалы бар  сөйлемді тап.

А Пияздың дәрулігі адамға ежелден – ақ мәлім.

В. Оны әр түрлі ісікке, жараға пайдаланып келіпті.

С. Пияз неге ащы?

Д. Пияздың түрлері көп.

Е. Шөлдің сөлін тартқан пияз, жанның жарасын сормақ.

Үй тапсырмасы Оқулықтағы тапсырмаларды орындау Күнделіктеріне жазады
 Бағалау Бағалау парақшаларын тарату Парақшаларды толтырады
Кері байланыс