Аутоагрессия  және  оның  алдын  алу.

Аутоагрессия  және  оның  алдын  алу.

 

Агрессивті  қылықтардың бір түрі  аутоагрессия .

Нағыз суицид және демонстративті суицидке ұмтылуға апаратын, агрессивті қылықтардың бір түрі болып аутоагрессия есептеледі. Амбрумова суицидтік қылық, яғни адамның ойы, әрекеті, есілдерті барлығы — тұлғаның әлеуметтік-психологиялық, бейімсіздігінен туындайтын микроәлеуметтік конфликт жағдайында, өз-өзіне қол жұмсаудың негізін қалаушы көрсеткіш деп пайымдайды.

Конфликттік жағдайлар суицидтік әрекеттерге төмендегі  үш фактордың негізінде жетеді.

  1. Жеке үрейшілік, эмоционалды толқулар жиынтығынан тұратынын тұлғаның әлеуметтік мәдени ерекшелігі.
  2. Өмірге деген бағыттың санасыздығы, қоршаған ортаны бұрыс қабылдауы.
  3. Әлеуметтік қоршаған ортаның жайсыздығы.

Тәрбиенің әлеуметтік мәдени ерекшелігі деп жергілікті халықтың салт-дәстүрі, заңдары, экономикалық даму деңгейі ж. б. айтылады. Осы және басқада жағдайлар жасөспірімге өзінше ықпалын тигізеді және де көп жағдайда өмір мен өлім жайлы көзқарасын қалыптастырады.

Жасөспірімнің өз-өзіне қол жұмсауына әдетте қоршаған ортаның жайсыздығы мен жағымсыздығы жетелейді. Осы негізде ғалымдар өз-өзіне қол жұмсаудың себептерін сараптау барысында, жетелейтін факторларды негізгі үш топқа бөлуді ұйғарған. Олар:

  1. Ата-анамен қарымқатынас — қарым — қатынасының тереңдігі. Ата – ананың  өз баласын қаншалықты түсіне, сезіне білу факторы.
  2. Мұғалімнің жеке басына, оқушының сыныптағы әлеуметтік орнына, оқу үлгеріміне деген көз қарасына және өмірлік ұстанымына байланысты мектептегі мәселелер факторы.
  3. Қатарларымен, достарымен, қарсы жыныс өкілдерімен қарым-қатынас факторы.

Суицидтің мағынасы,  әсіресе, жағдайға әсерленуде, аффективті қысымнан арылуда, өмірдің қиын жағдайынан шығудан негіз алады.

Демонстративті суицидті орындауға бел буғанда, жасөспірім агрессиясы сыртқа  бағытталған. (мыс, кек алу, зиян келтіру, біреугек қасірет шектіру, жауапкершілікке тарттыруға т.б).

Өз — өзіне қол жұмсауға тырысқан жасөспірімдер арасында жүйке жүйесінде зақымы, ақауы бар , қиын жағдайға сәйкес әсерлері бар  шекаралық күйдегі жандар басым. Бірақ бұл орайда өмірмен қоштасу ойға келмейді. Аяқталған  суицидтік жағдайларда өзіндік “МЕН”іне  қарсы агрессия басым. Өмірмен қоштасуға бел буу, өмір мағынасының жоғалуына, протестке, қасісрет шегуден  қашу және өзін жазалаумен байланысты.      Нағыз  аяқталған суицидке тән ерекшеліктер төмендегідей:

  • Суицидалды кезеңнің болуы.
  • Кикілжің жағдайдың ұзақтығы.
  • Психологиялық жайсыздық.
  • Қорғаусыздық, психологиялық жалғыздық.
  • Өмірлік ортаның психологиясы бұзылуы.
  • Орнатылған жағдайда өмір сүруге төзу мүмкінсіздігін субъективті сезіну.

 

 

 

Енжар пікірлерден мысалы “тағы бір маңызсыз  күн”, “мен ешкімге керек емеспін”, “қиындықтан шығар кез болар ма екен”,т.с.с., адам өз — өзіне қол жұмсау жолдарын ойластыра бастайды. Суицид алды жағдайларда сылтау өз маңызын табады. Дегенмен көпшілігінде өмірді қию жайында ой болмайды.Осындай амалмен олар азаптан құтылудың жолын іздейді.

Өз — өзіне қол жұмсау жағдайларында адамдар келесі кезеңде ауыр жүктен арылғандай сезімде болады.Олар психотравматикалық жағдайға жаңаша  қарауы мүмкін.Дегенмен бұндай ұмтылыстар қайғылы аяқталады.

 

Өз-өзіне қол жұмсаудың себептері өзгелерге нені түсіндіреді:

  1. Шарасыздықты.
  2. Жағымсыз қарым — қатынас жасағанына өкіндіру үшін .
  3. Өзгені қаншалықты сүйетіндігін немесе өзгелер бұған қаншалықты сүйіспеншілікпен қарайтынын анықтау үшін.
  4. Қатаң шешімді өзгерткізу үшін.
  5. Жан айқайын .

 

Өз — өзіне қол жұмсаудың психологиялық мағынасы, көп жағдайда аффективті қысымды жойып, өмірдің қиын жағдайынан кету жолы  екенін білдіреді.

 

Мектеп психологының  негізгі міндеттері болып, төмендегі шараларды қамтитын  суицидтік әрекеттердің  алдын алу жұмыстары жатады. Олар:

  • Психологиялық жарақат тудыратын психологиялық қысымды жеңілдету
  • Эмоционалды тәуелділікті төмендету;
  • Өмірге және өмірді қиуға деген адекватты көзқарасты  қалыптастыру.

 

Ғалымдардың айтуынша, жас өспірімдердің өз — өзіне қол жұмсауына үрейшілігінің жоғарылығы, бос әурешілігі, қоршаған ортаны бұрыс қабылдауы, өмірін өзгерткісі келуі және өз бетінше түрлі жағдайдан шығуға икемсіздік  ерекшелігі  жетелейді  дейді.

Жас өспірімдердің суицидтік әрекетке бейімдігін анықтауға  М. В. Горская бейімдеген  Г. Айзенктің  “Тұлғаның психологиялық  жағдайын анықтау” сұрақнамасын және “Аяқталмаған сөйлемдер” әдістемелер жиынтығын қолдануға болады.

Г.Айзенктің  “Тұлғаның психологиялық жағдайын анықтау”сұрақнамасы

Зерттелінушінің түрлі психикалық жағдайының қалыпты қалыпсыз екенін анықтауға арналған. Бұл сұрақнама  тұлғаның бойында үрейшіліктің, әурешіліктің, агрессивтілік және икемсіздіктің деңгейін анықтауға мүмкіндік береді.

Қолдану тәсілі: Әр сөйлемдердің тұсына  2, 1, 0. сандары жазылған Егер сөйлемдер сізге жақын болса – 2 санын; егер онша жақын емес болса – 1 санын; ал егер мүлдем олай емес болса –0 санын белгілеңіз

  1. Менде өз мүмкіндігіме сенбеушілік жиі болып тұрады 2      1         0
  2. Шығу жолын табуға болатын, тығырық жағдайлары менде жиі кездеседі 2 1         0
  3. Соңғы сөзді үнемі мен айтуым керек. 2       1         0

4.Маған өз дағдыларымнан арылу қиын                                                                                   2       1         0

5.Мен жиі болмайтынға ұяла беремін                                                                                       2       1         0

  • Жайсыздықтар мені қатты ренжітеді,содан менде көңілсіздік пайда болады. 2 1         0
  • Әңгімелесу барысында мен көп жағаласамын 2 1         0
  • Бір істен келесі іске ауысу маған өте қиын 2 1         0
  • Түнде жиі оянамын 2       1         0
  1. Үлкен жайсыздықтарда мен тек өзімді кіналаймын 2       1         0
  2. Мені ашуландыру оңай 2      1         0
  3. Өмірімдегі өзгерістерге сақтықпен қараймын 2      1         0
  4. Менің ұнжығам тезтүседі 2      1         0
  5. Қасірет пен сәтсіздіктер мені еш нәрсеге тәрбиелемеді.       2      1         0
  6. Өзгелерге ескертулерді жиі айтуыма тура келеді 2      1         0
  7. Мені өз пікірімнен тайдыру қиын               2      1         0
  8. Мені жағымсыз жағдайды ойлаудың өзі толғандырады 2      1         0
  9. Көп жағдайдЫ қажетсіз деп есептеп  бас тартамын.                                                         2      1         0
  10. Айналамдағыларға беделді болғым келеді 2      1         0
  11. Ұмытуға тиіс ойлар мені жиі мазалайды                                                                           2      1         0
  12. Өмірде кездесетін қиындықтарға жолығудан қорқамын                                                 2      1         0
  13. Өзімді жиі қорғаныссыз сезінемін                             2      1         0
  14. Кез келген жағдайда аз жетістікке қанағаттанбаймын,үлкен жетістікті көздеймін 2      1         0
  15. Адамдармен араласуым оңай                 2      1         0
  16. Өз кемістіктеріме көп көңіл бөлемін 2      1         0
  17. Менде өкіну (кейу) жағдайлары болып тұрады                                                           2      1         0
  18. Ашуланған кезде өзімді ұстау өте қиын 2      1         0
  19. Егер менің өмірімде өзгеріс болса мен қатты қиналамын                    2      1         0
  20. Мені сендіру оңай. 2      1         0
  21. Менде қиындықтар болғанда қандай шешім қабылдауды білмеймін                         2      1         0
  22. Бағыныштылықтан гөрі жетекші болғанды қалаймын. 2      1         0
  23. Жиі қырсығамын.                                          2      1         0
  24. Денсаулығымның жағдайы көп ойландырады 2      1         0
  25. Қиындық жағдайларында өзімді кішкентай бала секілді ұстаймын                                2      1         0
  26. Сөйлегеде мен қолымды дөрекі серпимін                                                                            2      1         0
  27. Шешім қабылдауда еріксіздік білдіремін                                     2      1         0
  28. Ұзақ күтуден қатты қиналамын 2      1         0
  29. Өзімнің кемістіктерімді ешқашан түзей алмаймын деп ойлаймын                                  2      1         0
  30. Мен кекшілмін 2      1         0
  31. Жоспарларымның сәл өзгертілуі мені қатты ызаландырады                                            2      1         0

 

 

Кілт :  Үрейшілік шкаласы  ;    1, 5, 9, 13, 17, 21, 25, ,29, 33, 37.

             Фрустрация  шкаласы ;  2, 6, 10, 14, 18, 22, 26, 30, 34, 38.

Агрессия  шкаласы   ;     3, 7, 11, 15, 19, 23, 27, 31, 35, 39.

Икемсіздік  шкаласы ;    4, 8, 12, 16, 20, 24, 28, 32, 36, 40.

 

 

Нәтижелерді өңдеу барысында кілтпен сәйкес келген әрбір (2) жауабына  2 — баллдан, әрбір (1) жауабына  1- баллдан  беріледі. Кейін әрбір шкала бойынша берілген жауаптардың нәтижелері есептеледі. Әр шкаланың ортақ көрсеткіші 10. Одан асу тұлғалық құрылымда  зерттелінген сапаның шектен тыс екенін білдіреді.

Сұрақнамада  зерттелінген шкалалар келесі түсініктемені қамтиды.

 

  • Үрейшілік шкаласы – үрей жағдайы төмен кезде де, бейберекет мазасызданады.
  • Фрустрация шкаласы – мақсатқа жетудегі нақты немесе нақты емес тосқауылды сезінуден туындайтын психологиялық жағдай.
  • Агрессия шкаласы — өзгеге күш көрсету арқылы лидерлікке ұмтылудың, көтеріңкі психологиялық белсенділік көрсеткіші.
  • Икемсіздік – кезкелген әрекетті өзгертуге талап қойылғанда субъектің қиналуының көрсеткіші.

 

Екіші кезеңде “Аяқталмаған сөйлем ”әдістемесін   қолдану ұсынылады. Бұл проективті әдістеме зерттелінушінің қоршаған ортаға көзқарасын және жеке бас ұстанымын анықтауға мүмкіндік береді . Зерттелінуші  төмендегі сөйлемдерді аяқтауы  қажет.

 

Ертең мен ………………..

Мектепті бітіргеннен  кейін,  мен………………..

Сол күнде туар, сонда мен …………………………..

Мен өмір сүргім келеді, себебі………………………

 

 

Өңдеу барысында жасөспірімнің қоршаған ортаны қабылдау ерекшелігіне , оларда өмірін сақтауға немесе сақтамауға  деген ұмтылыс барына   немесе   жоғына  назар аудару керек.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Г.Айзенктің “Тұлғаның психологиялық жағдайын анықтау”сұрақнамасы

 

Қолдану тәсілі: Әр сөйлемдердің тұсына  2, 1, 0. сандары жазылған Егер сөйлемдер сізге жақын болса – 2 санын; егер онша жақын емес болса – 1 санын; ал егер мүлдем олай емес болса –0 санын белгілеңіз

 

  1. Менде өз мүмкіндігіме сенбеушілік жиі болып тұрады 2      1         0
  2. Шығу жолын табуға болатын, тығырық жағдайлар менде жиі кездеседі 2 1         0
  3. Соңғы сөзді үнемі мен айтуым керек. 2 1         0

4.Маған өз дағдыларымнан арылу қиын                                                                                   2       1         0

5.Мен жиі болмайтынға ұяла беремін                                                                                       2       1         0

6.Жайсыздықтар мені қатты ренжітеді, содан менде көңілсіздік пайда болады.                 2       1         0

  1. Әңгімелесу барысында мен көп жағаласамын          2       1         0
  2. Бір істен келесі іске ауысу маған өте қиын                 2       1         0

9 Түнде жиі оянамын                                                                                                                  2       1         0

10.Үлкен жайсыздықтарда мен тек өзімді кіналаймын                                                            2       1         0

11.Мені ашуландыру оңай                                                                                                           2      1         0

12.Өмірімдегі өзгерістерге сақтықпен қараймын                                                                      2      1         0

13.Менің ұнжығам тез түседі                                                                                                        2      1         0

14.Қасірет пен сәтсіздіктер мені еш нәрсеге тәрбиелемеді.                                                      2      1         0

15.Өзгелерге ескертулерді жиі айтуыма тура келеді                                                                 2      1         0

16  Мені өз пікірімнен тайдыру қиын                                                                                         2      1         0

17  Мені жағымсыз жағдайды ойлаудың өзі толғандырады                                                     2      1         0

18 Көп жағдайды  қажетсіз деп  есептеп  бас тартамын.                                                           2      1         0

19Айналамдағыларға  беделді  болғым     келеді                                                                       2      1         0

20 Ұмытуға тиіс ойлар мені жиі  мазалайды                                                                              2      1         0

21 Өмірде кез болатын қиындықтарға жолығудан қорқамын.                                                2      1         0

22 Өзімді жиі қорғаныссыз сезінемін                                                                                         2      1         0

23 Кез келген жағдайда аз жетістікке қанағаттанбаймын,үлкен жетістікті көздеймін         2      1         0

24  Адамдармен араласуым оңай                                                                                               2      1         0

25 Өз кемістіктеріме көп көңіл бөлемін                                                                                    2      1         0

26 Менде өкіну (кейу) жағдайлары болып тұрады                                                                  2      1         0

27 Ашуланған кезде өзімді ұстау өте қиын                                                                               2      1         0

28 Егер менің өмірімде өзгеріс болса мен қатты қиналамын                                                  2      1         0

29 Мені сендіру оңай                                                                                                                   2      1         0

30 Менде қиындықтар болғанда қандай шешім қабылдауды білмеймін                               2      1         0

31 Бағыныштылықтан гөрі жетекші болғанды қалаймын                                                       2      1         0

32 Жиі қырсығамын                                                                                                                     2      1         0

33 Денсаулығымның жағдайы көп ойландырады                                                                     2      1         0

34 Қиындық жағдайларында өзімді   кішкентай бала секілді ұстаймын                                2      1         0

35 Сөйлегеде мен қолымды  дөрекі серпимін                                                                           2      1         0

36 Шешім қабылдауда еріксіздік білдіремін                                                                             2      1         0

37 Ұзақ күтуден қатты қиналамын                                                                                             2      1         0

38 Өзімнің кемістіктерімді ешқашан түзей алмаймын деп ойлаймын                                   2      1         0

39 Мен кекшілмін                                                                                                                         2      1         0

40 Жоспарларымның  сәл өзгертілуі  мені қатты ызаландырады                                           2      1          0

 

“Аяқталмаған сөйлем  әдістемесі”

 

Төмендегі сөйлемдерді аяқтаңыз

 

Ертең мен ………………..

Мектепті бітіргеннен  кейін,  мен………………..

Сол күнде туар, сонда мен …………………………..

                   Мен өмір сүргім келеді, себебі………………………

 

Кілт :  Үрейшілік шкаласы  ;  1, 5, 9, 13, 17, 21, 25, ,29, 33, 37.

             Фрустрация  шкаласы           ;  2, 6, 10, 14, 18, 22, 26, 30, 34, 38.

Агрессия  шкаласы   ;  3, 7, 11, 15, 19, 23, 27, 31, 35, 39.

Икемсіздік  шкаласы ; 4, 8, 12, 16, 20, 24, 28, 32, 36, 40.

 

 

Нәтижелерді өңдеу барысында кілтпен сәйкес келген әрбір (2) жауабына  2 — баллдан, әрбір (1) жауабына  1- баллдан  беріледі. Кейін әрбір шкала бойынша берілген жауаптардың нәтижелері есептеледі. Әр шкаланың ортақ көрсеткіші 10. Одан асу тұлғалық құрылымда  зерттелінген сапаның шектен тыс екенін білдіреді.

Сұрақнамада  зерттелінген шкалалар келесі түсініктемені қамтиды.

 

  • Үрейшілік шкаласы – үрей жағдайы төмен кезде де, бейберекет мазасызданады.
  • Фрустрация шкаласы – мақсатқа жетудегі нақты немесе нақты емес тосқауылды сезінуден туындайтын психологиялық жағдай.
  • Агрессия шкаласы — өзгеге күш көрсету арқылы лидерлікке ұмтылудың, көтеріңкі психологиялық белсенділік көрсеткіші.
  • Икемсіздік шкаласы – кезкелген әрекетті өзгертуге талап қойылғанда субъектің қиналуының көрсеткіші.

 

Екіші кезеңде“Аяқталмаған сөйлем” әдістемесі. Бұл проективті әдістеме зерттелінушінің қоршаған ортаға көзқарасын және жеке бас ұстанымын анықтауға мүмкіндік береді . Зерттелінуші  көрсетілген  сөйлемдерді аяқтауы  қажет.

 

 

Өңдеу барысында жасөспірімнің қоршаған ортаны қабылдау ерекшелігіне, оларда өмірін сақтауға немесе сақтамауға  деген ұмтылыс барына   немесе   жоғына  назар аударған абзал.